“İslam’ın Kültür Coğrafyası” Bilimsel Araştırma ve Geliştirme (AR-GE) Projesi

Projenin amacı, İslamiyet’in kültür havzalarını oluşturan şehirleri; şehirlerin kurulduğu coğrafyayı ve kuruluş sürecini, siyasi tarihini, yaşanan siyasi olaylar sonucu ortaya çıkan duraklama veya kırılmaları, demografik yapısını, ekonomik durumunu, kültür hayatını, şehirlerde yetişen ilim adamlarını, kurulan ilmi müesseseleri, bu ilim müesseselerinde üretilen bilimin seviyesini, kaleme alınan eserleri, şehirlerde yaşanan ekolleşmeyi, coğrafi özelliklerin ilim adamlarının zihin dünyasına etkilerini, kültür havzaları arasındaki etkileşimi, ilim seyahatlerinin güzergâhlarını belirlemek, önemli anıtsal eserleri tanıtmak ve de elde edilen bilgiler üzerinden güncel durumlarını ortaya koymaktır. Projenin Gerekçesi Tarih boyunca birçok şehir sahip oldukları verimli toprakları, ticaret yolları üzerinde olmaları, savunmalarının kolay olması, ilmî ve iktisadî açıdan sahip oldukları değerler sebebiyle sürekli göz önünde olmuşlardır. Günümüzün metropol şehirlerine benzetebileceğimiz bu şehirlerde ikamet edenler şehirlerinin sahip oldukları avantajlardan son derece istifade etmişlerdir. Bununla birlikte her güzellik beraberinde birtakım zorlukları da getirmektedir. Şehirlerin sahip oldukları güzellikler hâkimiyet sahalarını genişletmeyi düşünen bütün hanedanlıkların gözlerinin bu şehirlerin üzerinde olmasına sebep olmuştur. Kendisinde bir şehri hâkimiyeti altına alabilecek gücü gören devletler kuşatma faaliyetlerinde bulunmadan geri durmamışlardır. Sonuç olarak zaman içerisinde önemli şehirler birçok kez farklı hanedanların hâkimiyetine girmişlerdir. Bu durum hem şehir için hem de sakinleri için olumlu sonuçlarla birlikte istenmeyen durumları da beraberinde getirmiştir. Şehirler bir taraftan imar edilip güzelleştirilirken bir taraftan da hem kuşatmalar döneminde hem de siyasal istikrarsızlıkların yaşandığı dönemlerde harap edilmişlerdir. Ayrıca her hanedan değişimi beraberinde, az veya çok, şehrin demografik, kültürel, ekonomik, ilmi ve dinî durumu üzerinde de değişikliklere yol açmaktaydı. İslam güçlü bir şehir vurgusuna sahip bir din olmuştur. Bunda Hz. Muhammed’in dinî ve ticarî bir merkez olan Mekke şehrinde ikamet etmesi ve İslam’ın ilk muhatabının şehirliler olması önemli bir etkendir. İslam’ın gündelik hayat boyutunun baskınlığı şehirlerin yapılanmasına da etki etmiştir. İlaveten sanat ve mimari de yaşanan gelişmelerde İslam’a uygunluk düşüncesi bu alanlarda da İslam etkisinin görülmesine sebep olmuştur. İslam’ın şehir hayatına etkisi, medeniyetlerin şehirlerde ortaya çıktığı ve şehirlerin yapısının medeniyetler üzerinde son derece etkin olduğu görüşüyle birlikte ele alındığında bir şehrin tarihinin o bölgenin siyasî, dinî, mezhebî, kültürel, ekonomik ve demografik gibi birçok farklı alandaki durumu hakkında bilgi sahibi olunmasına imkân sağlayacağı anlaşılmaktadır. Bir şehrin günümüze kadar özellikle İslam Medeniyeti içerisinde geçirdiği zaman diliminde yaşadığı değişim ve dönüşümün bilinmesi günümüzse bu bölgelerde var olan etnik, dinî/mezhebî ve siyasî yapının anlaşılabilmesinde son derece önemlidir. Genelde dünya çapındaki, özel de ise bölgemizde yaşanan son gelişmeler önümüzdeki yıllarda dünya siyasetinin İslam ve Müslümanlar üzerinden planlanacağının göstergesidir. Yaşanabilecek muhtemel gelişmelerde söz sahibi olabilmek ve etkin ve yerinde çözümler üretebilmek ancak bölgenin coğrafî özelliklerinin bilinmesi ve insanlarının tanınmasıyla mümkündür. Bir insanın tüm yönüyle bilinebilmesinin yolu ise şehir kültürünün bilinmesiyle mümkündür.